2014-07-27

Światłocień

Pewnego wieczoru przy piwku naszła mnie ze szwagrem wena na rozmowę o naturze człowieka. Taki luźny temat przy procentach :) Każde z nas obstawiało inaczej…ja, że człowiek jest z natury dobry, szwagier przeciwnie.

Trudno oczywiście jednoznacznie wypowiedzieć się w tym temacie, nie mówiąc już o tym, że można by o nim napisać parę tomów, a ja porywam się jedynie na krótki post. Sprawa nie jest w pełni rozstrzygnięta do dziś, choć przeprowadzono wiele badań…psychologicznych, społecznych, antropologicznych, ewolucyjnych, neurobiologicznych itd. Temat mnie ciekawi, więc wciąż sięgam po nowe pozycje w tym obszarze.

Człowiek przesiąknięty codziennymi wiadomościami o wojnach, zabójstwach, gwałtach i ogłupiającymi niekiedy programami typu zdrady, policyjne zagadki itp., może mieć wrażenie, że istota ludzka to jednak twór z natury zły…że zło czynić jest mu dużo łatwiej. Abstrahuję już oczywiście od samych definicji zła i dobra. Każdy chyba mniej więcej czuje i wie, jakie działanie której granicy jest bliższe (na pewnym poziomie ogólności dotyczy to każdej kultury). Pojęcia takie pozostają w ścisłym związku z moralnością, która z kolei nie istnieje poza społeczeństwem, grupą, wspólnotą. To twór, który wyewoluował, bo żyjemy w stadzie, bo przetrwaliśmy dzięki łączeniu się w grupy.

Moralność nie jest absolutnie wytworem naszych genów; nie ma genu moralności. Ona jest tworem kulturowym odnoszącym się jedynie do ludzi (choć istnieją częściowe podstawy ku temu, by sądzić, że moralność może także w pewnym sensie i stopniu odnosić się do działań naszych najbliższych krewnych, czyli małp człekokształtnych – to jednak kolejny szeroki temat związany między innymi z teorią umysłu). Normy moralne są rezultatem zinternalizowanych interakcji z innymi ludźmi, a elementami budulcowymi moralności są empatia i wzajemność.

Skupię się zatem ogólnikowo i skrótowo na tym, co może świadczyć o tym, że człowiek jest z natury dobry. Dotknę tylko tej części, bo do niej jest mi chyba i mimo wszystko nieco bliżej. Część punktów będzie dość intuicyjna, część poparta mniej lub bardziej przekonywującymi danymi z najróżniejszych badań.
1)    Z filozoficznego punktu widzenia, człowiek jest istotą, którego bardziej pociąga dramat, który ‘tęskni’ za dramatem. Jak twierdzi Erich Fromm „ludzi spragnionych dramatu przyciąga możliwość pierwotnej konfrontacji z życiem i śmiercią, przełamującej schematy codziennego doświadczenia” (cytat z „Rewolucja nadziei”). Dramat przyciąga, pobudza, niepokoi, natomiast dobro, szlachetność jawi się raczej, jako coś bardziej naturalnego, normalnego i zdrowego;
2)    Badania nad półrocznymi dziećmi dowiodły, że potrafią one rozpoznać dobre i złe działania, że obdarzają sympatią jedynie pozytywnych bohaterów;
3)    Ewolucjoniści twierdzą, że altruistyczne zachowania pomagały nam przetrwać. Impuls, by pomagać innym zwiększał szanse naszego przetrwania. Znanych jest mnóstwo przypadków, kiedy pomagamy wcale nie oczekując wzajemności. Takie obserwacje zatwierdzono nawet u małp człekokształtnych. Oczywiście 100% pewności nie ma, ale długoletnie obserwacje oraz sytuacje, w jakich odbywały się tego typu akty, z dużym prawdopodobieństwem wskazują na to, że nawet małpy człekokształtne zdolne są do działań altruistycznych (np. małpa, która pomaga ptakowi odlecieć).
4)    Badania neurobiologiczne wskazują, że altruizm odznacza się tak samo instynktownym charakterem jak agresja, strach, czy pożądanie. Aktywny jest ten sam obszar w mózgu;
5)    Badania wskazują również, że zachowania bezinteresowne (choć oczywiście ciężko stwierdzić, że takowe istnieją w 100% - na ogół minimalną nagrodą za takie „bezinteresowne” działanie jest nasze lepsze samopoczucie) uaktywniają w mózgu ośrodek nagrody (ten sam, który uaktywnia się kiedy otrzymujemy wypłatę, zjemy coś smacznego). Neuronalne centra przyjemności reagują także, kiedy obserwujemy, czy współodczuwamy przyjemność, która dotyczy innych osób;
6)    Obserwacje skurczy mięśni twarzy wskazują na to, iż empatia jest niewolicjonalnym, rutynowym procesem. Obserwowanie czyjegoś obrzydzenia, czy bólu bardzo przypomina odczuwanie tych emocji przez nas samych;


Oczywiście „dowodów” na dobrą naturę człowieka znajdzie się jeszcze minimum kilka, a naturalny instynkt rywalizacji, czy skupienie się na własnym dobru wcale jej jeszcze nie przekreśla. Myślę jednak, że warto tematem zająć się jeszcze szerzej – czyli zastanowić się nad ewolucją moralności, nad kondycją psychiczną i emocjonalną współczesnego człowieka. 

Czasem można bowiem odnieść silne wrażenie, że doświadczamy pewnego regresu, że zatracamy ową naturalną, dobrą naturę, odcinamy korzenie….że nieumiejętne wykorzystanie naszego umysłu, naszych zdolności do wyobraźni, abstrakcji, rozumowania sprawia, że zubożamy nasze naturalne umiejętności (np. umiejętność życia w zgodzie z naturą, umiejętność harmonijnego funkcjonowania w grupie, umiejętność do efektywnego działania w oparciu o zrównoważenie intuicji, emocji i instynktów z rozumem, intelektem itp. itd.). Nasza kondycja psychiczna staje się coraz bardziej narcystyczna, egocentryczna, zwyczajnie niezdrowa. Kultura, nieodpowiednie wychowanie tworzą wiele różnego rodzaju patologii, czy odchyleń od ogólnie przyjętej normy (myślę, że jesteśmy w stanie określić jaki zbiór zachowań człowieka, jaka jego postawa wobec życia mieści się w ramach ‘zdrowego’ – tutaj znów odeślę zainteresowanych do Ericha Fromma „Patologia normalności”, „Rewolucja nadziei”). Indywidualizacja i coraz częstsze odrywanie się od bliskiego funkcjonowania w grupie, choćby najmniejszej, jaką jest rodzina, może prowadzić do różnego rodzaju zubożeń. Kiedy nie potrafimy zachować równowagi pomiędzy rozumem, a emocjami, kiedy nasze działania pozbawione są wyobraźni, albo perspektywicznego myślenia lub kiedy nie potrafimy kontrolować swoich emocji zaczynają się dziać niepokojące rzeczy. Nie wiem, dokąd zmierzamy, ale mam poczucie, że zbyt często i zbyt łatwo przychodzi nam urywanie wszelakich więzi – czy to więzi z naturą, czy więzi rodzinnych, przyjacielskich. Pewnie jeszcze do tematu kiedyś powrócę…

/przy okazji polecam lektury: „Nowa historia ewolucji człowieka” Robin Dunbar, „Rewolucja nadziei” Erich Fromm, „Małpy i filozofowie”Frans de Waal/





3 komentarze :

  1. Ciekawe rozważania, ale podobne do pytania: co było pierwszej - jajko czy kura?
    Prawdopodobnie człowiek jest istotą plastyczną - ewolucja wyposażyła nas w szereg cech, które potencjalnie możemy rozwinąć, ale nie musimy. Dzieje się tak w zależności od otoczenia i tego, co nas spotyka. Zwykłe mechanizmy przystosowawcze. Pewnie jako rasa nie jesteśmy ani dobrzy ani źli z założenia - wszystko zależy od tego, jakie doświadczenia nas spotkają i które mechanizmy przystosowawcze zostaną uruchomione.

    Może Ciebie spotkały inne doświadczenia niż szwagra i dlatego dostrzeganie inne fragmenty rzeczywistości?

    OdpowiedzUsuń
  2. nie wiem jeszcze, czy przemawia do mnie neutralność...Osoba zdrowa, z chęcią życia emanuje raczej pozytywnym 'Ausstrahlung' :) to, że w rożnych sytuacjach różnie reagujemy, jeszcze chyba nie przeświadcza o neutralności. I nie chodzi tylko o same cechy, ale o pewnego rodzaju skłonności chemicznej, psychicznej i emocjonalnej organizmu w reakcji na zło i dobro. Może za parę set tysięcy lat wyewoluujemy na neutralnych :) swoją drogą wciąż jeszcze mało wiem na ten temat, parę lektur nadal przede mną...

    a szwagier pewnie z linii neandertalczyków jest, pewnie dlatego widzi kwestię natury ludzkiej w czarnych barwach ;)))

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Można przeczytać setki książek i nie znaleźć odpowiedzi na nurtujące nas pytania. Być może to po prostu pytania są źle postawione?

      "Co było pierwsze - jajko czy kura?" W tych kategoriach nie da się racjonalnie odpowiedzieć, bo między jajkiem i kurą były przeogromne procesy ewolucyjne, stany pośrednie, które wypaczają sens znaczeń słów z tego pytania.

      PS. Nie ma też jednej "małpy", nawet w obrębie tego samego gatunku. Nawet w badaniach jedne wykazywały dużo wyraźniejszy altruizm niż inne.

      Kiedyś nawiązałem do tego w swoim tekście: http://3dno.pl/altruizm-%E2%80%93-pomylka-ewolucji/
      To stary wpis, ale jak go dzisiaj czytam, to wciąż czuję do niego dużą sympatię. Jest tam chyba kilka rzeczy nawiązujących do Twoich "poszukiwań". Szczególnie gdzieś tam pod zdjęciem makaka :)

      Usuń